FORT WINIARY - REDUTA KOSZAROWA


Rysunek Fortu Winiary sporządzony przez Jacka Biesiadkę z Poznania
Fort Winiary
Jacek Biesiadka (C) 1998

W szyi Fortu Winiary umieszczona została wyobrębiona samodzielna reduta koszarowa oddzielona od fortu fosą. Reduta założona na planie pięcioboku, składała się z głównego budynku koszarowo-obronnego, kaponiery - działobitni artyleryjskiej oraz dwóch magazynowych budynków pomocniczych.

BUDYNEK KOSZAROWO-OBRONNY REDUTY

Główny budynek koszarowo-obronny był trójskrzydłowy o trapezowym narysie redanu z długim czołem zwróconym frontalnie w stronę przedpola. Budynek był trzykondygnacyjny przykryty nasypem ziemnym wyprofilowanym w wał artyleryjski. Od strony przedpola na kondygnacji piwnicznej znajdowały się kazamaty z podwójnymi strzelnicami dla piechoty (do czołowego ostrzału fosy), a na dwóch wyższych kondygnacjach kazamaty działowe (na każdej kondygnacji 54 kazamaty). Od strony wewnętrznej (czyli dziedzińca) znajdowały się pomieszczenia koszarowe.

Do komunikacji pionowej w budynku służyły dwie wieże wtopione częściowe w wewnętrzne narożniki budynku - w miejscu styku czoła z barkami. Wieże te zawierały wijące się ślimakowato pochylnie (oraz osiowe kręcone schody), które łączyły wszystkie kondygnacje, a na górze miały ponadto wyjścia na górny wał artyleryjski. Wieże wyposażono w tarasy artyleryjskie osłonięte krenelażowym murem oraz małe wieże obserwacyjne.

Od reszty Fortu Winiary budynek koszarowy oddzielony był fosą. W przeciwskarpie fosy umieszczono trzy galerie z wejściami do chodników przeciwminowych pod rozległą esplanadą - równią ogniową reduty. W galerii na osi reduty zbudowano 5 chodników, a w galeriach barkowych po cztery. Każda galeria połączona była z budynkiem północnym reduty koszarowej dwiema poternami pod fosą. Pośrodku obu barków budynku nad fosą przerzucono dwa mosty, które umożliwiały komunikację pomiędzy dziedzińcem wewnętrznym reduty a resztą Fortu Winiary. Ponieważ mosty te umieszczone były na poziomie środkowej kondygnacji budynku, z dziedzińca poprowadzono do budynku dwa pochyłe mosty - wjazdy.

Do obrony czoła i barków budynku oraz jego fosy wzniesiono trzy przylegające do niego kaponiery. Dwupiętrowa kaponiera czołowa umieszczona była pośrodku czoła i miała 16 kazamat działowych (po 8 w każdą stronę) do flankowania fosy oraz 8 kazamat skierowanych w stronę przedpola i wału głównego fortu. Dwie kaponiery skrzydłowe umieszczone w linii szyi na końcach budynku były trzypiętrowe i miały na każdej kondygnacji po 8 kazamat z potrójnymi strzelnicami karabinowymi w piwnicy i na parterze oraz działowymi na parterze i kondygnacji górnej do flankowania barku budynku oraz fosy w szyi Fortu Winiary (wzdłuż kurtynowego wału szyjowego). Ponadto kaponiery te służyły do flankowania newralgiczych punktów szyi fortu - skazamatowanych estakad prowadzących do położonych poniżej, u podstawy wzgórza winiarskiego dwóch śluz (na Warcie i Wierzbaku). Kaponiery były przykryte nasypami ziemnymi.

KAPONIERA SZYJOWA - DZIAŁOBITNIA

Pośrodku szyi reduty koszarowej umieszczono potężną podkowiastą kaponierę, która służyła zarówno do obrony fosy w szyi, jak i pełniła funkcję działobitni artyleryjskiej skierowanej przeciwko wnętrzu twierdzy - działa w niej umieszczone mogły z łatwością ostrzeliwać miasto. Kaponiera zbudowana na planie zamkniętej podkowy z małym wewnętrznym dziedzińcem miała cztery kondygnacje i wyjątkowo grube mury. Na kondygnacji piwnicznej znajdowały się kazamaty do flankowania fosy szyi reduty i półkolistej wąskiej fosy wokół czoła kaponiery, na dwóch wyższych kondygnacjach kazamaty działowe (po 14 na każdej), a na kondygnacji najwyższej kazamaty przeznaczone najprawdopodobniej dla moździerzy. Na górze kaponiery umieszczono ponadto taras artyleryjski osłonięty krenalażowym murem. Wejście do kaponiery, do jej najniższej kondygnacji i na wewnętrzny podwórzec, znajdowało się na poziomie fosy od strony dziedzińca wewnętrznego reduty koszarowej. Wewnątrz kaponiery znajdowały się klatki schodowe zapewniające komunikację pionową. Od strony dziedzińca reduty koszarowej kaponierę wyposażono w trzy niewielkie tarasy z krenelażowym murem.

MAGAZYNOWE BUDYNKI POMOCNICZE

Wzdłuż kleszczowej linii szyi reduty, po obu stronach podkowiastej kaponiery umieszczono dwa budynki pomocnicze. Były one czterokondygnacyjne, nakryte grubym stropem i dwuspadowym zadaszeniem o drewnianej konstrukcji (zapewne dach pokryty był blachą cynkową). Były zdecydowanie najsłabszym elementem reduty koszarowej, zwłaszcza, że w stronę północną (czyli przedpola reduty i fortu) wystawiały trzykondygnacyjne stosunkowo cienkie ściany. W każdym z budynków znajdowało się na czterech kondygnacjach 12 dużych prostokątnych pomieszczeń, które pełniły rolę magazynów.

Ponieważ budynki pomocnicze nie stykały się z podkowiastą kaponierą ani z budynkiem koszarowo-obronnym, cztery stosowne odcinki szyi reduty zostały zamknięte łącznikami w postaci wysokiego muru z trzema poziomami strzelnic. Łączniki pomiędzy budynkami pomocniczymi a barkami budynku koszarowo-obronnego były pięcioprzęsłowe (prawdopodobnie od strony dziedzińca przylegały do nich pochylnie - wjazdy na trzecią i czwartą kondygnację budynków pomocniczych), a dwa pomiędzy budynkami pomocniczym i kaponierą - trzyprzęsłowe. Wschodni łącznik przy podkowiastej kaponierze szyjowej zawierał ponadto bramę wjazdową od strony zapola na dziedziniec wewnętrzny reduty koszarowej - tzw. "Bramę Główną".

Warto zaznaczyć, że właśnie olbrzymia podkowiasta kaponiera zwieńczona krenelażem i umieszczone po jej bokach dwa wysokie budynki pomocnicze, wyniesione wysoko nad południowy stok wzgórza winiarskiego stanowiły charakterystyczny, bo najbardziej widoczny od strony miasta, element Fortu Winiary. Charakterystyczną sylwetkę przypominającą średniowieczny zamek, łatwo rozpoznać na widokach dziewiętnastowiecznego Poznania.

WYSTRÓJ ARCHITEKTONICZNY

Od strony dziedzińca budynki reduty otrzymały dość starannie ozdobione elewacje. Budynek koszarowo-obronny otrzymał: środkowy ryzalit z dwubiegowymi dwuskrzydłowymi schodami zewnętrznymi ozdobiony blankowaniem, rustykowany parter i (dwukondygnacyjne) ślepe arkadowanie na całej swojej wewnętrznej fasadzie. Przysadziste wieże budynku koszarowo-obronnego ozdobione były rustykowaniem. Budynki pomocnicze miały fasady klasycyzujące z rustykowanym parterem i dwukondygnacyjnymi lizenami. Kaponiera szyjowa od strony dziedzińca zwieńczona była krenelażowym murem.

PRZYBLIŻONE WYMIARY

Rozpiętość reduty między czołami kaponier barkowych: 350 m,
głębokość miedzy czołami kaponiery czołowej i szyjowej: 210 m.

Długość budynku koszarowo-obronnego (po rozwinięciu do linii prostej) sięgała 400 m, w tym czoła 180 m;
długość budynku pomocniczego: 90 m;
średnica kaponiery szyjowej: 30 m;
wysokość calkowita budynku pomocniczego (od dna fosy) - ok. 23 m;
wys. budynku koszarowo-obronnego (od dna fosy) - ok. 18 m;
wys. wież budynku koszarowego: 30 m;
wys. kaponiery szyjowej (do szczytu muru krenelażowego): ponad 20 m;
wys. budynków pomocniczych i budynku koszarowo-obronnego od strony dziedzińca: ok. 15 m;
rozpiętość dziedzińca - 280 m;
długość skazamatowanych estakad do śluz - 150 m.

Szerokość fosy: czołowej i barkowej - 12 m, szyjowej - 9 m, przed kaponierą szyjową - 6 m;
głębokość fosy - 9-12 m.


Niezwykle interesujący niezrealizowany projekt Fortu Winiary z marca 1828 roku.


Dalej
Ciąg dalszy opisu fortu(2/2)

Mariusz Wojciechowski
POCZTA/MAIL
mariusz@mariwoj.pl