WIELKA ŚLUZA NA WARCIE
i PRZYCZÓŁEK MOSTOWY (FORT ROON)


Na wschód od Fortu Winiary przepływała w kierunku północnym rzeka Warta (w 1832 roku przesunięta około 200 metrów na zachód w nowe zachodnie koryto bliżej Fortu Winiary), zaś na południe od niego, z zachodu płynął strumień Wierzbak. Aby wzmocnić dość luźne połączenie Fortu Winiary z planowanym lewobrzeżnym rdzeniem twierdzy przez dolinę Wierzbaku i z umocnieniami na prawym brzegu Warty, postanowiono bieg Warty i Wierzbaku przegrodzić grodzami, a rzeki spiętrzyć jazami. Na Wierzbaku powstała tzw. Mała Śluza, zaś na Warcie - Wielka Śluza. Grodze te połączone zostały z Fortem Winiary przy pomocy stromych podjazdów o skazamatowanych skarpach (zwać je będziemy dalej estakadami). Na końcach obu grodzy zbudowano dwa poligonalne forty: przy Małej Śluzie - Adalbert Fort (Fort Wojciecha, w 1864 nazwany Fortem Hake), a na wschodnim brzegu Warty przy Wielkiej Śluzie - Przyczółek Mostowy (Brückenkopf, późniejsza nazwa: Fort Roon).


WIELKA ŚLUZA NA WARCIE

ESTAKADA WSCHODNIA - Schleusen Anschluß

Był to stromy podjazd oskarpowany od wschodu murem. Zachodnia skarpa kryła kazamatowy ciąg komunikacyjny, składający się z kilkudziesięciu kazamat ze strzelnicami dla broni ręcznej, łączący fosę Fortu Winiary z Wielką Śluzą zamykającą rzekę Wartę. Kompleks składał się z estakady, muru z fosą i Bramą Szelągowską oraz grodzy-mostu z jazem na Warcie. Na odcinku estakady był ukryty w stoku wzgórza winiarskiego. U podstawy wzgórza umieszczono prochownię połączoną z ciągiem. Wejście do tej prochowni znajdowało się od zachodniej strony w pobliżu bramy. Obok bramy schodziła też z góry droga z placu broni przed południową kaponierą-działobitnią reduty koszarowej Fortu Winiary.

Nasyp ziemny nad kazamatowym ciągiem wzdłuż zachodniej skarpy estakady ukształtowany został w trzy platformy (Taras Nadrzeczny - Fluß Terrasse) do prowadzania ognia działowego od strony Fortu Winiary w stronę Fortu Roon.

BRAMA SZELĄGOWSKA - Schillings Thor

Drugi odcinek składał się z fosy i muru, w którym umieszczona została brama z mostem. Fosa, stanowiąca przedłużenie fosy estakady dochodziła aż do muru skarpowego nad Wartą (gdzie została zamknięta grubym murem), zaś mur ze strzelnicami łączył się z grodzą na Warcie - Wielką Śluzą. Droga z miasta (ulica Garbary) wiodła w przedpole w stronę Szeląga kolejno przez: bramę, most nad fosą, trapezowy plac i wykop w przedstoku (a dalej u podstawy wzgórza winiarskiego wzdłuż rzeki).

WIELKA ŚLUZA - Große Schleuse

Potężna grodza-most, o długości około 82 m i szerokości 19 metrów przegradzająca Wartę, była murowanym jazem składającym się z dwunastu sklepionych przęseł z potrójnymi stawidłami (pionowymi zasuwami do spiętrznia wody, dwie zasatwy główne, tylna trzecia - rezerwowa). Między murami przyczółków umieszczono w wodzie 11 murowanych filarów (na ceglanym fundamencie osadzonym na sosonowym palowaniu), między którymi znajdowały się wspomniane potrójne zasuwy, wyposażone w kołowroty umożliwiające ich podnoszenie oraz opuszczanie w prowadnicach wyprofilowanych w ceglanych ścianach filarów. Na grodzy-moście umieszczono długą kazamatową baterię (z ciągiem 12 sklepionych kazamat działowych o wymiarach 5*5m i wysokości do klucza sklepiennego 3,3m - do prowadzenia ognia w stronę północnego przepola wzdłuż rzeki) nakrytą nasypem ziemnym, drogę do fortu Roon i gruby mur ze strzelnicami osłaniający drogę na moście od południa (od strony miasta). Wjazd na Śluzę został z obu stron zamknięty bramami, przy czym wjazdy prowadziły przez mosty nad niewielkimi fosami. Wjazd zachodni od strony Bramy Szelągowskiej został osłonięty dwiema kaponierami z własną fosą. Budynek na moście nie łączył się bezpośrednio z reditą Fortu Roon - dwa mury tworzyły przed reditą fortu niewielki prostokątny plac.

Wyraźnie widać nastawienie na uporczywą obronę, wszystkie elementy kompleksu są oddzielone od siebie, bramy wyposażone w mosty i wzmocnione kaponierami.

W 1888 dwa środkowe przęsła Wielkiej Śluzy zostały połączone po usunięciu jednego filaru. Nowe szerokie przęsło zapewne miało miało 13 metrów szerokości (5,6 + 5,6 + 1,9). Rozebrano także środkową część kazamatowej baterii - zapewne dwie kazamaty. Przebudowę wykonano w celu umożliwienia przepływania statków parowych.

PRZYCZÓŁEK MOSTOWY - Brückenkopf (FORT ROON)

Wyposażony został w lunetowy wał o ziemnym stoku z podjazdami i jedną poprzecznicą (bark północny był nieco wyższy niż pozostałe części wału). Na wysokości naturalnego poziomu terenu w stoku wyprofilowana została odsadzka, zapobiegająca osuwaniu się ziemi do wodnej fosy. Narożniki wału zostały zaokrąglone, jak zazwyczaj przy wodnych fosach.

Wodna fosa o szerokości około 10 metrów miała ziemną skarpę i przeciwskarpę. Przed fosą znajdowała się szeroka droga kryta i przedstok opadający w stronę starego koryta Warty zasilanego (około 1850) wodami Cybiny płynącej z południowego-wschodu.

Na dziedzińcu fortu umieszczona została redita: dwukondygnacyjna (12 kazamat na każdej kondygnacji), na planie prostokąta o krótszych bokach zakończonych półokręgami, nakryta nasypem ziemnym, z głębokimi fundamentami, od dziedzińca oddzielona niewielką fosą o ziemnym przeciwstoku.

Szyja fortu była zamknięta murem bez strzelnic. Północny odcinek fosy barkowej został zamknięty murowaną grodzą z niewielkim przepustem (zapewne regulowanym), nad którym pośrodku grodzy posadowiono wieżyczkę strażniczą - bartyzanę (kawalierę). Poterna pod wałem barkowym prowadząca do grodzy ukryta została w grubości muru szyjowego. Południowy odcinek fosy barkowej został zamknięty szeroką murowaną grodzą z niewielkim przepustem, na której poprowadzono drogę od fortu w kierunku południowo-wschodnim w stronę dzieł koło Katedry (Kawalier Katedralny - Dom Cavalier i Śluza Katedralna na Cybinie - Dom Schleuse). Na samym środku grodzy postawiona została brama zamykająca wspomnianą drogę. Prawy bark fortu został nieco cofnięty od szyi i zakończony prostym murem, który osłaniał przejazd za bramą.

Na początku lat 70-tych XIX wieku na południowym przedstoku (przed prawym barkiem) fortu przeprowadzono nasyp linii kolejowej Poznań-Toruń, w związku z czym na przedstoku, po północnej stronie nasypu torów umieszczono mały dwuramiennikowy wał osłaniający nasyp - jeden z trzech odcinków wału z murem ze strzelnicami (West cremaillere).

PRZYBLIŻONE WYMIARY

Długość całego ciągu od przeciwskarpy fosy reduty koszarowej do Fortu Roon: 300 m;
Długość wschodniej estakady: 160 m;
Szerokość fosy przed murem Bramy Szelągowskiej: 8,5 m;
Rozpiętość Fortu Roon (pomiędzy przedpiersiem wału drogi krytej): 170 m;
Redita Fortu Roon: 40 * 15 m;
Długość Wielkiej Śluzy prawie 82 m;
Filary, których było 11 i na których wspierała się droga i posadowiony został budynek miały wymiary: grubość 1,9m, długość 22m;
Przęsła (których było zatem 12) między filarami były sklepione i miały szerokość w świetle 5m (dwa środkowe przęsła były szersze i miały 5,6m), wysokość od dna rzeki do klucza sklepiennego (najwyższego punktu sklepienia) 8m;
Szerokość Wielkiej Śluzy prawie 19m, w tym budynku 7,5m, muru 2m, drewnianego pomostu technicznego nad zasuwami 4,5m, drogi 4m;
Wysokość budynku (razem z nasypem ziemnym) 6,7m;


Widok ogólny od zachodu na Wielką Śluzę i Fort Roon.


Widok ogólny od zachodu na Wielką Śluzę i Fort Roon po przebudowie w 1888 roku.

Widok Warty około połowy XIX wieku.
Bardzo interesujący widok od północy (ze stoku Fortu Winiary) na kilka dzieł - niektóre znane są tylko z tego rysunku: Wielka Tama, Brama Szelągowska.


Wielka Śluza w czasie powodzi.


Wielka Śluza na Warcie. Wysadzanie zatoru lodowego.
Z niemieckiego czasopisma z epoki. Ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Wielka Śluza po przebudowie w 1888 roku - z prawej widoczny szeroki przepust, z lewej przyczółek lewobrzeżny, na wzgórzu po lewej kaponiera Fortu Winiary flankująca wschodnią estakadę, śluza otynkowana (?). Szczególnie warto zwrócić uwagę na drewniany pomost techniczny przy ścianie śluzy.


Mariusz Wojciechowski
POCZTA/MAIL
mariusz@mariwoj.pl